متن درس دوم دروس هیئت

متن درس 2:

تقسيم دائره
محيط دائره را خواه عظيمه و خواه صغيره به 360 قسم متساوى قسمت كنند، و هر قسم را جزء و درجه خوانند، و نيز هر درجه را به 60 قسم متساوى قسمت كنند و هر قسم را دقيقه گويند. و هر دقيقه را به 60 قسم متساوى و هر قسم را ثانيه گويند. و هكذا هر ثانيه را به 60 ثالثه، و ثالثه را به 60 رابعه، و رابعه را به 60 خامسه تا بدان قدر كه حاجت افتد.هر خط مستقيم كه دائره را به دو پاره كند، آن را وتر گويند. و هر پاره دائره را قوس گويند. و هر گاه وتر به مركز دائره بگذرد، قطرى از اقطار دائره بود.مقدار درجات و دقائق و ديگر اقسام ياد شده هر قوس، مقدر زواياى مركزى دائره است. مثلا زاويه اى كه 15 درجه است معنى آن اين است كه قوس آن 15 درجه است. به اين بيان راس زاويه را كه نقطه تقاطع دو خط است مركز قرار دهيم و دائره اى بر آن رسم كنيم، قوسى از اين دائره كه در برابر زاويه است مقدار (شكل شماره 1)آن زاويه است چون قوس ا ح كه مقدار زاويه ا ب ح است.در نام بردن زاويه، حرف زاويه را در وسط قرار مى دهند چون تعبير مذكور.زاويه را به فارسى كنج و گوشه گويند و آن از احاطه دو خط خواه مستقيم و خواه غير مستقيم پيدا شود و اين زاويه مسطحه بود. و يا از احاطه يك سطح، يا زياده از يك سطح به جسم پيدا شود، و اين زاويه مجسمه بود. چنانكه در داخل راس مخروط مستدير از احاطه يك سطح، و كنجهاى خانه از احاطه چند سطح زاويه مجسمه حاصل شود.متمم هر قوس را تا نود درجه تمام آن قوس، و تا 180 درجه كمال آن گويند. و نياز به ثانى كم افتد، و استعمال دائره و رائج بروجه اول است.قدماء جسم را مركب و بسيط، و بسيط را عنصرى و فلكى يافته اند. مركب آنست كه از اجسام مختلفة الطبائع فراهم آمده باشد. عنصرى خاك و آب و هوا و آتش است. و فوق آنها فلكى. اجسام فلكى را اجرام اثيرى و علوى و عالم علوى گويند. و عنصرى را عالم سفلى و عالم كون و فساد، و بيشتر اطلاق اجرام بر فلكى، و اجسام بر عنصرى كنند.چنانكه اثير را بر كره نار.و جسم مركب اگر مدتى معتدبه، حفظ صورت خود كند آن را تام خوانند چون معدنيات و حيوانات و نباتات. و الا غير تام چون كائنات الجور از قبيل هاله و داره و قوس و قزح و ابر و ميغ، هاله را به فارسى خرمن ماه گويند، و داره خرمن آفتاب است.